Chronologie
>
Introductie over de tijdlijn van Egypte
Introductie over de tijdlijn van Egypte
De geschiedenis van Egypte beslaat duizenden jaren en is opgedeeld in verschillende perioden die elk hun eigen kenmerken hebben. Op deze pagina vind je antwoorden op veelgestelde vragen over de tijdvakken, dynastieën en het gebruik van koningslijsten.
Onze kennis van de Egyptische koningen is grotendeels gebaseerd op het werk van Manetho, een Egyptische priester uit de derde eeuw v.Chr., die de farao’s ordende in dynastieën. Veel faraonennamen zijn bij ons bekend in hun Griekse vorm – zoals Cheops of Thoetmosis – omdat Manetho in het Grieks schreef en zijn werk door latere Griekse en Romeinse auteurs werd overgenomen.
Waar komen de benamingen van de tijdvakken vandaan?
De tijdvakken zijn: de vroege tijd, het Oude Rijk, de Eerste tussenperiode, het Middenrijk, de Tweede tussenperiode, het Nieuwe Rijk, de Derde tussenperiode, de Late tijd, de Hellenistische periode en de Romeinse tijd.
Deze tijdvakken zijn bedacht door Karl Richard Lepsius, een Pruisische archeoloog die door Egypte heen trok (1842-1846).
Hoe zit het met "rijken" en "tussentijden"?
De stabiele periodes zoals het Oude Rijk was het land één staat onder leiding van één farao. Er waren drie grote stabiele periodes, de zogenaamde "Rijken": Oude rijk, Middenrijk en Nieuwe Rijk. Meestal werd de farao opgevolgd door zijn zoon of een andere familielid, maar soms werd de macht opgeëist door een invloedrijke familie.
De tussentijdes bestonden uit tijden van verdeeldheid, waarin meerdere heersers gelijktijdig regeerden.
- De Eerste Tussenperiode omvatte de 7e, 8e, 9e en 10e dynastieën (volgens de overlevering van Manetho). De heersers van de 7e en 8e dynastie waren afkomstig uit Memphis en afstammelingen van Pepi II. De heersers van de 9e en 10e dynastie kwamen uit Xois in de Delta en regeerden naast die van Memphis.
- De Tweede Tussenperiode begon met de 13e dynastie uit Memphis. Daarna volgde de 14e dynastie, waarschijnlijk van Kanaänitische oorsprong, die zich vestigde in Avaris in de Delta. De 15e dynastie volgde de 14e op, terwijl in Thebe de 16e dynastie als opvolger van de 13e ontstond. Daarnaast was er nog een dynastie in Abydos actief. Uiteindelijk kwam de 17e dynastie uit Thebe op, die streed tegen de 15e dynastie uit Avaris en hen overwon. Zo begon de 18e dynastie.
- De Derde Tussenperiode begon met twee machtscentra: de farao’s van de 21e dynastie in Tanis en de hogepriesters van Amon in Thebe. De 21e dynastie werd uiteindelijk verdrongen door Libiërs, die de 22e, 23e en 24e dynastieën stichtten. Deze dynastieën en andere lokale heersers werden uiteindelijk overwonnen door de Nubische 25e dynastie. De 25e werd op haar beurt verslagen door de 26e dynastie uit Sais in de Delta, waarmee opnieuw een stabiele periode aanbrak..
Waarom zijn de farao's in dynastieën opgedeeld?
Dat danken we aan de koningslijst van Manetho, een Egyptische priester uit Sebennytos (het Egyptische Tjeb-netjer), die leefde tijdens de regeerperiodes van Ptolemaeus I Soter en Ptolemaeus II Philadelphos. Hij stelde op basis van oudere bronnen een overzicht samen van de Egyptische geschiedenis, waarin hij de koningen ordende in dynastieën.
Manetho begon zijn werk met de goden, gevolgd door halfgoden en uiteindelijk menselijke koningen. De indeling in dynastieën gebeurde op basis van hun herkomst, bijvoorbeeld: Dynastie 1 uit Thinis. Dynastie 13 uit Diospolis, Dynastie 14 uit Xios.
De moderne dynastieën die we vandaag gebruiken zijn grotendeels gebaseerd op zijn werk.
Wat is eigenlijk een dynastie?
Een dynastie is een opeenvolging van heersers uit dezelfde familie. In Nederland kennen we het koningshuis met de Oranje-Nassau dynastie, die afstamt van Willem van Oranje-Nassau. Eerst alleen via mannelijke erfgenamen, sinds Wilhelmina ook via vrouwelijke erfgenamen. Hierbij moet worden benadrukt: het is één familie die aan elkaar verwant is, van vader op zoon, of van vader op dochter.
Wat betreft ‘dynastie’ in de Egyptische koningslijsten, daar heeft het woord een andere betekenis. Dynastie komt van het oud-Griekse woord δυνάσται (dynástai) en is het meervoud van dynástes wat betekent: machtshebbers of heersers. Manetho deelde de heersers op in dynastieën van dynastie 1 t/m dynastie 30. Deze heersers kwamen uit een bepaalde plaats maar hoefden niet verwant met elkaar te zijn. Hij noemt ook dat er usurpatoren zijn: heersers van een andere familie die de macht overnemen.
Waarom bestaat er geen globale tijdrekening voor het Oude Egypte?
In het Romeinse Rijk rekende men vanaf de stichting van Rome, en sinds de middeleeuwen wordt vaak gerekend vanaf de geboorte van Christus. Op deze site gebruiken we daarom de aanduidingen v.Chr. (voor Christus) en n.Chr. (na Christus).
Het oude Egypte had echter geen universele tijdrekening. Men telde in regeringsjaren van de heersende farao. Elke nieuwe farao begon de telling opnieuw bij jaar 1 van zijn regering.
Waarom zijn sommige koningen bekend van hun Griekse naam en niet van hun Egyptische naam?
Ook dit is een gevolg van het werk van Manetho. Zijn geschiedenis van Egypte, de Aegyptiaca, werd in het Grieks geschreven en overgenomen door Romeinse en Griekse auteurs. Deze vergrieksten de namen van de farao’s, en de vroege egyptologie nam deze namen grotendeels over. Hierdoor zijn sommige farao’s vooral bekend onder hun Griekse naam:
- Grieks: Thoetmosis → Egyptisch: Djehoetimes
- Grieks: Cheops → Egyptisch: Choefoe
- Grieks Smendes → Nesbanebdjed
Bestonden er ook koningslijsten in de oudheid?
Ja, er zijn meerdere koningslijsten uit de Oudheid bewaard gebleven. Ze zijn gevonden op papyri, tempelmuren of zegels. Op deze lijsten werden farao’s opgesomd, vaak inclusief hun regeerduur of religieuze prestaties, zoals het vieren van het Hebsed-feest.
Dankzij deze lijsten kunnen we de volgorde en regeerduur van veel farao’s redelijk nauwkeurig reconstrueren.
Toch was de Egyptische geschiedschrijving niet altijd volledig of objectief. Farao Hatsjepsoet werd bijvoorbeeld vaak weggelaten omdat zij een vrouw was. Ook Achnaton en Nefertiti werden doelbewust uit de geschiedenis verwijderd vanwege hun religieuze hervormingen. Ondanks deze omissies zijn er via archeologisch onderzoek nog wel sporen van hen teruggevonden.
Lees op de website van Pharaoh.se terug wat voor koningslijsten uit de oudheid bekend zijn.